Τα Σέρβια, χτισμένα αμφιθεατρικά στους βορειοδυτικούς πρόποδες των Πιερίων και του ποταμού Αλιάκμονα και με φόντο ένα «επιβλητικό φυσικό σκηνικό» αποτέλεσαν μια «σημαντική οχυρή θέση» σε μια περιοχή που ήλεγχε το φυσικό πέρασμα από τη Μακεδονία προς τη Θεσσαλία και τη Νότια Ελλάδα μέσω των στενών του Σαρανταπόρου. Τα Σέρβια κατοικήθηκαν από τα Προϊστορικά χρόνια, κτίστηκαν ανάμεσα στο 560- 630 μ.Χ. και γραπτές πηγές του 10ου αιώνα κάνουν αναφορά στην ιστορία τους. Άκμασαν κατά τη Βυζαντινή περίοδο, γεγονός που μαρτυρούν περίτρανα η καστροπολιτεία, οι «Σαράντα Πόρτες» και οι βυζαντινοί ναοί, και απελευθερώθηκαν από τον ελληνικό στρατό στις 10 Οκτωβρίου 1912, μετά τη νικηφόρα μάχη του Σαρανταπόρου.

Τα Σέρβια, βράχου βυζαντινά χρονικά

Στη βυζαντινή εποχή τα Σέρβια αποτέλεσαν «παρατηρητήριο» που φύλαγε τη στενή διάβαση από τη Μακεδονία προς τη Θεσσαλία μέσα από τα στενά του Σαρανταπόρου. Με συνολική διάρκεια περίπου 350 χρόνων, η συγκεκριμένη εποχή υπήρξε ταραχώδης και αιματηρή, λόγω των καταλήψεων και ανακαταλήψεων της περιοχής από Τούρκους, Βυζαντινοσέρβους, εξωβυζαντινές και βυζαντινές δυνάμεις, και διακρίνεται σε τρεις περιόδους.

Η πρώτη περίοδος εκτείνεται χρονικά από το 986-1001, όπου τα Σέρβια καταλαμβάνονται από τους Βούλγαρους υπό τον τσάρο Σαμουήλ και ανακαταλαμβάνονται από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Βασίλειο Β’ Μακεδών (Βουλγαροκτόνος). Ακολούθησε μια μεταβατική περίοδος όπου σημειώνεται η λήξη του βουλγαρικού πολέμου και καταστρέφονται τα τείχη των Σερβίων από τον Βασίλειο Β’ Βουλγαροκτόνο (1018) ενώ ιδρύεται το θέμα των Σερβίων και έδρα τελωνειακού σταθμού είσπραξης δασμών (1118).

Η δεύτερη περίοδος, με χρονική διάρκεια από το 1204-1219, χαρακτηρίζεται από τηνλατινική κατοχή από τον μαρκήσιο Βονιφάτιο Μομφερατικό και από την ανακατάληψη απ’ τον δεύτερο ηγέτη της Ηπείρου Θεοδώρου Α’ Δούκα-Άγγελου-Κομνηνού (θείος της αγίας Θεοδώρας Πετραλίφα).

Η τρίτη περίοδος, διήρκεσε από το 1341-1370, με την σερβική κατοχή επί Στεφάνου Δουσάν και διαδόχων, τον μετέπειτα κατακερματισμό της σερβικής αυτοκρατορίας, και μια κλιμακούμενη βυζαντινο-σερβική προσέγγιση, ως και το 1371 που διοικητής Θεσσαλίας-νότιας Μακεδονίας (περιοχή Σερβίων) ορίζεται ο βυζαντινός Φιλανθρωπηνός. Η προσέγγιση αυτή, όμως, δεν ήταν ικανή να ανακόψει την νέα επερχόμενη ισχυρή δύναμη εξ’ ανατολών, τους Οθωμανούς Τούρκους. Καταλήψεις και ανακαταλήψεις (1385, 1393, 1403) από Οθωμανούς και Βυζαντινο-Σέρβους οδήγησαν στην οριστική κατάληψη των Σερβίων το 1426, οπότε και εντάχθηκαν στο διοικητικό-φορολογικό και στρατιωτικό σύστημα των Οθωμανών. Μάλιστα, το 1430 η βυζαντινή πόλη των Σερβίων ερημώνεται και μεταφέρεται στη σημερινή της θέση.

Επαναστατική δράση

Το 1808 ξέσπασε το πρώτο επαναστατικό κίνημα από τον Ευθύμιο Βλαχάβα στην περιοχή των Σερβίων, το οποίο, όμως, καταπνίγηκε. Εκείνη την περίοδο κυρίαρχος της περιοχής ήταν ο Αλή Πασάς, έχοντας στη δούλεψή του τους αρματολάρχες και δεξί του χέρι τον Χαλίλ Αγά, ως το 1820. Τον Ιούλιο του 1822 ξέσπασε η επανάσταση των Πιερίων με επικεφαλή τον Διαμαντή Νικολάου και οπλαρχηγούς τους Λαζαίους και τους Συραίους, οδηγώντας στην κατάληψη της πόλης των Σερβίων και στη διακοπή της επικοινωνίας των Οθωμανών με τη Λάρισα. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους ο Στορνάρης των Αγράφων ενώθηκε με τον Καρατάσο και κατέλαβαν τα Σέρβια, ο μεν πρώτος τις εισόδους στην περιοχή της Ελασσόνας προς τη Θεσσαλία, ο δε δεύτερος τις εισόδους στην περιοχή των Σερβίων προς την Μακεδονία, διακόπτοντας την επικοινωνία Λάρισας – Μοναστηριού (Μπίτολα). Το επόμενο έτος (1823) συντελείται η καταστροφή της Μονής Αγίων Θεοδώρων στα Σέρβια.

Το 1824 τα Σέρβια, τα Γρεβενά και η Καστοριά βρίσκονται σε επαναστατικό αναβρασμό, συνεργάζονται και επαναστατούν εναντίον των Οθωμανών, οι οποίοι προβαίνουν σε αντίποινα, οδηγώντας σε αποτυχία την επαναστατική κίνησή τους. Το 1826, εξαιτίας της οικονομικής εξαθλίωσης, της φυσικής και ψυχικής εξάντλησης ο καπετάνιος των Σερβίων Θανάσης Μπζιώτας, μαζί με 32 επαναστάτες, προβαίνουν σε δήλωση μεταμέλειας προς τον Σουλτάνο για να σωθούν. Ο Σουλτάνος την αποδέχεται αλλά με δόλο εξοντώνει τους περισσότερους από αυτούς μέχρι το 1830. Έναν χρόνο νωρίτερα (1829) οι μεγάλοι οπλαρχηγοί της επανάστασης των Σερβίων (Μπζιωταίοι, Βλαχαδαίοι, Τσαραίοι, Λαζαίοι, Συρόπουλοι) εγκαταλείπουν την περιοχή και εγκαθίστανται στην περιοχή Αταλάντη, σε οικισμό των Μακεδόνων αγωνιστών.

‘Τα Σέρβια βρίσκονται σε επαναστατικό αναβρασμό’

Το 1854 αποτελεί μια χρονολογία-ορόσημο, καθώς εμπίπτει χρονικά με τον Κριμαϊκό πόλεμο (1853-1856), όπου σημειώθηκε ο ξεσηκωμός των Μακεδόνων οπλαρχηγών για την απελευθέρωση της Μακεδονίας και μια νέα επαναστατική κίνηση στα Σέρβια, με καπετάνιους τον Ζιάκα στην Ελάτη και τον Ζήση Σωτηρίου, αφού πρωτύτερα ο τελευταίος είχε συγκροτήσει σώμα επίλεκτων εθελοντών με την προσωνυμία «Αθάνατοι», αναλαμβάνοντας με δικά του έξοδα τόσο τον εξοπλισμό όσο και τη συντήρησή τους. Το 1878 σημειώθηκε η έκρηξη της επανάστασης στο Λιτόχωρο-Όλυμπο με πνευματικό ηγέτη τον γιατρό των Σερβίων Αθανάσιο Αστερίου. Το 1877 πυρπολήθηκε ο ναός της Αγίας Κυριακής Σερβίων μαζί με τους εκκλησιαστικούς κώδικες. Δύο χρόνια αργότερα (1879) τα Σέρβια αναβαθμίστηκαν σε διοικητική-στρατιωτική-δικαστική έδρα ενώ το 1881 ιδρύθηκε το αυτόνομο Σαντζάκιο (Περιφέρεια) των Σερβίων, το οποίο υπαγόταν στο Βιλαέτι Μοναστηρίου και μπορούσε να συνδιαλέγεται με την Υψηλή Πύλη για όλες τις υποθέσεις. Το 1882 ιδρύθηκε Προξενείο με έδρα τα Σέρβια και αναβαθμίστηκε η επισκοπή Σερβίων και Κοζάνης σε Μητρόπολη. Τέλος, τον Ιούλιο του 1908 επικράτησε το στρατιωτικό κίνημα των Νεοτούρκων και ανακηρύχθηκε το φιλελεύθερο σύνταγμα, το επονομαζόμενο Χουριέτ. Ακολούθησε η αντίδραση του ελληνικού στοιχείου και ένοπλη αναμέτρηση που έπειτα από μερικά χρόνια οδήγησε στην απελευθέρωση των Σερβίων το 1912.

‘Το 1879 τα Σέρβια αναβαθμίστηκαν σε διοικητική-στρατιωτική-δικαστική έδρα’

Γενικότερα, την επαναστατική περίοδο 1823-1881 διακρίθηκαν αρκετοί Σέρβιοι στον αγώνα της απελευθέρωσης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο Ζήσης Σωτηρίου (1799-1880), γιος του αρματωλού Καπετάν Σωτήρη, με καταγωγή από τα Σέρβια και προερχόμενος από εύπορη οικογένεια, ο οποίος μετοίκησε στο εξωτερικό (Ουγγαρία) ενώ έλαβε σπάνια μόρφωση. Έζησε όλες τις εθνικές τραγωδίες της εποχής του και εξέδωσε την λεπτομερή αυτοβιογραφία του το 1848. Υπήρξε πολυσχιδής προσωπικότητα, με αγωνιστικό φρόνημα, φιλελεύθερες αντιλήψεις και διάθεση για διεκδίκηση εθνικής οντότητας. Σε ηλικία 22 ετών επέστρεψε στην Ελλάδα και αποφάσισε να πάρει μέρος στον επαναστατικό αγώνα. Κήρυκας της Μεγάλης Ιδέας, συμμετείχε στην επανάσταση του 1854, συντηρούσε με έξοδά του το «Μακεδονικό Σώμα» και παρουσίασε ηγετική δράση στα πλαίσια του «Διεθνούς Εθελοντισμού». Υπηρέτησε, επίσης, ως Ανθυπολοχαγός του Τακτικού στρατού του Ελληνικού Κράτους, έκανε δωρεές σε αλληλοδιδακτικά σχολεία και ιδρύματα και με δική του δαπάνη εξέδωσε βιβλία συμβάλλοντας στην προώθηση της παιδείας, της τέχνης και του πολιτισμού. Ασχολήθηκε, επίσης, με την χαρακτική και την ποίηση με στόχο την εθνική αφύπνιση. Μια ακόμα μορφή που ξεχώρισε το χρονικό διάστημα 1878-1897 ήταν ο Καπετάν Παπαδήμος, παπάς και έπειτα Κλέφτης με έντονη εθνική και επαναστατική δράση εναντίον των Οθωμανών.

Απελευθέρωση

Κατά την περίοδο του Μακεδονικού αγώνα 1904-1908 τα Σέρβια, μολονότι δεν κινδύνευαν άμεσα από τη βουλγαρική προπαγάνδα, ωστόσο αποτέλεσαν διαμετακομιστικό κόμβο όπλων, πολεμικού υλικού και ανθρώπινου δυναμικού, με κατεύθυνση προς τα βόρεια. Εν τέλει μυήθηκαν και υποστήριξαν τον Μακεδονικό Αγώνα, υπό την ηγεσία του Μακεδονομάχου Παπαδημήτρη Οικονομίδη. Μετά από μια ταραχώδη περίοδο καταλήψεων και ανακαταλήψεων από τους Γερμανούς και τους Ιταλούς, ο ελληνικός στρατός κατάφερε να απελευθερώσει τα Σέρβια το 1912. Πιο συγκεκριμένα, στις 17 Σεπτεμβρίου 1912 έγινε γενική επιστράτευση του ελληνικού στρατού και κηρύχθηκε ο πόλεμος κατά των Τούρκων με διάγγελμα του βασιλιά και λόγο του πρωθυπουργού στη Βουλή των Ελλήνων. Στις 10 Οκτωβρίου απελευθερώθηκαν τα Σέρβια από τον ελληνικό στρατό μετά τις μάχες στους Λαζαράδες, τις μάχες στα στενά στο Σαραντάπορο και στις «Πόρτες» (ή «Σιδερόπορτες») Σερβίων. Μάλιστα, η μάχη των στενών του Σαραντάπορου ήταν η πρώτη σημαντική νίκη του ελληνικού στρατού στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο και τα Σέρβια η πρώτη πόλη που απελευθερώθηκε με την έκρηξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου. Το ίδιο έτος, μετά την επιτυχία των Ελλήνων και την ίδια μέρα που απελευθερώθηκαν τα Σέρβια οι Τούρκοι, πικραμένοι από την ήττα τους,απελευθέρωσαν κατάδικους Τούρκους από τους φυλακές, τους έδωσαν όπλα και έστησαν καρτέρι στους Έλληνες κρατούμενους που νωρίτερα είχαν ελευθερώσει. Μια τραγική σελίδα σημειώθηκε στην ιστορία των Σερβίων, καθώς σκοτώθηκαν ομαδικά 117 ιερείς, πρόκριτοι και δάσκαλοι από ολόκληρη την περιοχή των Σερβίων, που είχαν συλληφθεί προληπτικά μετά την απελευθέρωση της Ελασσόνας.

Το 1914 δημιουργήθηκε ο Νομός Κοζάνης ο οποίος διαχωρίστηκε στην: α) επαρχία της Κοζάνης και β) επαρχία των Γρεβενών. Την επόμενη χρονιά (1915) μεταφέρθηκε η έδρα της Νομαρχίας από τα Σέρβια στην Κοζάνη και το 1918 τα Σέρβια υπήχθησαν στην επαρχία της Κοζάνης. Κατά την περίοδο 1919-1923 έγινε ανταλλαγή πληθυσμών και εγκαταστάθηκαν στα Σέρβια 250 οικογένειες προσφύγων. Το 1941 Αυστραλο-Νεοζηλανδικό εκστρατευτικό σώμα αποβιβάστηκε στα Σέρβια εν όψει της Γερμανικής εισβολής. Στις 13 Απριλίου του ίδιου έτους οι Γερμανοί βομβάρδισαν την κωμόπολη. Το 1943 αντάρτικα σώματα έκαψαν την ξύλινη γέφυρα στον Αλιάκμονα, προκαλώντας αντίποινα των Ιταλών. Έτσι, στις 6 Μαρτίου συντελέστηκε το ολοκαύτωμα των Σερβίων από τους Ιταλούς, καθώς έκαψαν ολοσχερώς την κωμόπολη κατά τη διάρκεια δυο ημερών. Από τη διήμερη καταστροφή δεν διασώθηκε τίποτε άλλο εκτός από το καμπαναριό του ναού της Αγίας Κυριακής ενώ η περιοχή εκατέρωθεν του δρόμου των Σερβίων-Σαρανταπόρου κηρύχθηκε νεκρή ζώνη. Το 1944 οι Γερμανοί αναχώρησαν από τα Σέρβια, αφού πρώτα ολοκλήρωσαν την καταστροφή τους καίγοντας οτιδήποτε είχαν αφήσει οι Ιταλοί, ανάμεσα στα οποία και το επιβλητικό οικοτροφείο των Σερβίων. Από το 1999 τα Σέρβια αποτελούν την έδρα του νέου διευρυμένου Δήμου Σερβίων.